Obecność mitów greckich we współczesnej polszczyźnie

/Materiały pomocnicze dla uczniów/

Opracowała: mgr RKościuk

Drogi Pierwszoklasisto!

Mity greckie są wszechobecne w naszej kulturze Zadomowiły się również w naszym współczesnym języku Jakże często używasz sformułowań, które pochodzą z mitologii greckiej i rzymskiej! Niektóre funkcjonują w polszczyźnie na zasadzie niezastąpionych frazeologizmów Niniejszy "rejestr" zasobu leksykalnego o rodowodzie antycznym ma za zadanie uświadomić Ci fakt, że ANTYK stanowi niekwestionowane źródło współczesnej kultury europejskiej Jednocześnie zaś niech stanie się bezpośrednim bodźcem i zachętę do Twoich twórczych poszukiwań - również w zakresie jezyka!

Autorka

Językowe ślady mitologii w polszczyźnie:

1. Postawa prometejska - poświęcenie się dla dobra innych
2. Narcyzm - umiłowanie samego siebie
3. Narcyz - nazwa kwiatu /od mitologicznego Narcyza/
4. Narcyz kałamarza - autor rozkochany we wszystkim, co napisał
5. Pięta Achillesa - czyjaś słaba strona
6. Ugodzony strzałą Amora - zakochany
7. Apollo - piękny, przystojny mężczyzna
8. Cerber - grożny, czujny stróż, dozorca
9. "Chaos" - bezład, zamęt, rozgardiasz
10. Dafne - symbol kobiety niedostępnej
11. Beczka Danaidy / lub praca Danaid /- niekończący się trud
12. Napój Dionizosa - napój
13. Bachanalie - hulaszcze zabawy, pijatyka
14. Echo /wcześniej nimfa ukarana za gadatliwość przez Herę/ - potem: odbicie głosu;
15. Eskulap /od Asklepiosa/ - żartobliwie, ironicznie: lekarz
16. Europa /imię córki Agenora/ - nazwa kontynentu
17. Gaja - inaczej Ziemia
18. Szyszak Hadesa - czapka, która czyni właściciela niewidzialnym
19. Helena - o kobiecie zdobywanej, pięknej, pożądanej
20. "Wszedł Hermes" - nagła cisza w ogólnej rozmowie
21. Heros - bohater, podziwiany człowiek
22. Labirynt /od Minotaura/ - plątanina dróg
23. Heroizm - odwaga
24. Droga mleczna / droga do pałacu Zeusa /- dzisiaj pojęcie astronomiczne
25. Maj / od Mai - bogini przyrody / - miesiąc
26. Jedenasta muza - telewizja
27. Muzeum / "dom muz" / - instytucja gromadząca zbiory wszystkich dziedzin sztuki
28. Nestor - o człowieku doświadczonym, najstarzym członku zrzeszenia
29. Odyseja - przen długa droga, tułaczka
30. Ogień prometejski - natchnienie, zasada życia
31. Puszka Pandory - przen źródło kłopotów, smutków
32. Saturn - szósta planeta Układu Słonecznego nazwana imieniem rzymskiego boga
33. Syzyfowe prace - daremny trud
34. Męki Tantala - cierpienia, niekończące się męki
35. Nić Ariadny - rozwiązanie problemu, sposób wyjścia z trudnej sytuacji
36. Stajnia Augiasza - wielki bałagan, nagromadzenie błędów
37. Koń trojański - przen zdobycz przynosząca zgubę, symbol podstępu Tyrteusz- przen śpiewak, poeta pobudzający pieśniami zapał wojenny, symbol walki za ojczyznę
38. Tytan - o czymś potężnym, wielkim, wspaniałym
39. Ognisko domowe /od ognisk palonych w domach, budynkach/
40. Mars / od boga rzymskiego Marsa / - planeta Układu Słonecznego
41. Jowisz / od boga rzymskiego Jowisza / - planeta Układu Słonecznego
42. Marsowa mina / od Marsa-boga wojny / - straszna, złowroga mina
43. Tytaniczna praca - praca wymagająca wielkiego wysiłku
44. Kamień Syzyfa - przedmiot starań, cierpień
45. Kapłanka domowego ogniska - o pani domu
46. Gigantyczny / od dzieci Uranosa / - wielki
47. Węzeł gordyjski - problem
48. Zbierać laury, laureat - od wieńców laurowych, którymi nagradzano zwycięzców w starożytnej Grecji i Rzymie
49. Itaka - cel, przystań, do której powracamy
50. Zefir - łagodny wiatr
51. Merkury / od Merkurego - Hermesa / - planeta Układu Słonecznego
52. Wielka Niedźwiedzica - według Greków: za życia królewna Arkadii ; gwiazdozbiór
53. Mała Niedźwiedzica - według Greków piastunka Dzeusa ;gwizdozbiór
54. Atlas / od Atlasa - tytana, który na swych barkach utrzymywał Ziemię / -
55. książka zawierająca zbiór map
56. Zejść do Hadesu - umrzeć
57. Przekroczyć Styks - umrzeć
58. Wierność Penelopy - małżeńska wierność
59. Amazonka - o wojowniczych kobietach
60. Ikarowe loty - niebezpieczne, źle kończące się przedsięwzięcia
61. Róg obfitości - mnóstwo dobra, wielkie bogactwo
62. Złota runo - wielkie bogactwo
63. Neptun / od rzymskiego boga mórz / - planeta
64. "Uczta Platona" - zebranie mędrców, intelektualistów
65. Parnas - przen poezja i poeci; grupa poetów głoszących kult formy i jej wyższość nad treścią
66. Parnasizm - kierunek w poezji francuskiej w drugiej połowie XIX w
67. Uran - planeta (od Uranosa - pierwszego boga)
68. Wenus - planeta (od Wenus - bogini miłości)
69. Triumf, triumfować - świętować, zwyciężać (od uroczystości ku czci Jowisza)
70. Śpiew syren - syreny, które kusiły Odyseusza w czasie podróży; dziś: syreny alarmowe, nawigacyjne
71. Spartańskie wychowanie - surowe, ostre wychowanie
72. Demon - symbol zła (od potwora z Tartaru)
73. Pola Elizejskie - nazwa ulicy w Paryżu : od Pól Elizejskich w mitologii
74. Temida - obecne określenie władzy sądowniczej
75. Orion - gwiazdozbiór (od ukochanego Artemidy)
76. Plejady - gwiazdozbiór (od Plejad - córek Atlasa)
77. Arkadia - kraina szczęśliwości
78. "Przerwana nić Mojry" - śmierć
79. Midasowe bogactwa - wielkie, wspaniałe bogactwa, włości
80. "Sztuka Melpomeny" - teatr
81. Dosiąść Pegaza - mieć natchnienie poetyckie
82. Marsowe pole - pole bitwy
83. Harpie - o złośliwych, złych kobietach
84. Luna - nazwa księżyca w różnych jężykach (od Luny-bogini księżyca)
85. Januarius - (ang January - styczeń) od boga Janusa
86. Kolos rodyjski - kolosalny, wielki
87. Kasandryczna wieść - straszna, zła wiadomość
88. Flora - królestwo roślin (od: Flory- bogini kwiatów)
89. Fauna - królestwo zwierząt (od: Faunus - bóg lasu)
90. Gracja - wdzięk (od Gracji- bogiń pogodnego wdzięku)
91. Amory - zaloty (od Amora - Erosa)
92. Erotyczny - związany z miłością (od Erosa)
93. Hipnoza - rodzaj snu (od: Hypnos - bóg snu)
94. Pax - pokój; Pax Eirene - imię Irena, dosłownie - "niosąca pokój"
95. Fortuna - bogactwo - (od Fortuny -Tyche - bogini szczęścia)
96. Herkules, postawa Herkulesa - siła, odwaga, moc
97. Feniks - przen odrodził się jak Feniks z popiołu, odrodził się na nowo, zmienił się
98. Egida - tarcza Dzeusa - " pod egidą" - pod opieką, pod przewodnictwem
99. Dytyramb - pochwalna, uroczysta pieśń, utwór (od dytyrambu - pieśni ku czci Dionizosa)
100. Wyrocznia delficka - przen o bardzo pewnej przepowiedni
101. Chimeryczny - zmienny, dziwaczny (od Chimery - potwora o trzech paszczach)
102. Charonowa łódź, podróż - droga w zaświaty
103. Hydra - zło, nieszczęście wciąż odradzające się (od hydry, która miała wiele wciąż odrastających głów)
104. Perseusz - ciało niebieskie, według Greków mityczny bohater
105. Syriusz - gwiazda - według Greków, pies Oriona; miał w pysku jaśniejącego Syriusza
106. Kastor, Polideukes - gwiazdy; według Greków mityczni bracia bliźni
107. Saturn - planeta (od Saturnusa - boga zasiewów)
108. Miecz Damoklesa - niebezpieczeństwo, z którego zdajemy sobie sprawę
109. Jabłko niezgody - przyczyna sporu
110. Śmiech homerycki - gwałtowny śmiech
111. Mieć uszy polizane przez węża - mieć dar przepowiadania, wróżenia innym
112. Pas Afrodyty - pas wdzięku, szczęście w miłości
113. Ambrozja - o bardzo smacznej potrawie
114. Diomedowa zamiana - cała korzyść przypada jednej osobie
115. Hadesowe ciemności - nieprzeniknione ciemności
116. Dojść po nitce do kłębka - sfinalizować
117. Sowa - symbol mądrości (od ptaka Ateny)
118. Siódme niebo - czuć się wspaniale

Dopisz własne propozycje !